आजको शिक्षा प्रणालीमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) एउटा यस्तो आँधी बनेर आएको छ, जसले सिक्ने र सिकाउने शैलीलाई पूर्णतः बदलिदिएको छ। एआईले जटिल गणितीय समस्या हल गर्नेदेखि लिएर निबन्ध लेख्नेसम्मका काम सहज बनाइदिएको छ, तर यसले शैक्षिक जगतमा ‘अकादमिक इमान्दारिता’ को गम्भीर प्रश्न पनि खडा गरेको छ।
एआई उपकरणहरूले विद्यार्थीहरूको उत्पादकत्व बढाएका छन्, तर अर्कोतर्फ, यसले मौलिक सोच र सिर्जनशीलतामा ह्रास ल्याउने जोखिम पनि बढाएको छ। जब कुनै विद्यार्थीले आफ्नो गृहकार्य वा अनुसन्धानका लागि पूर्ण रूपमा एआईमा भर पर्छ, तब उनीहरूको तार्किक क्षमताको विकास अवरुद्ध हुन पुग्छ। यस सन्दर्भमा, शैक्षिक संस्थाहरूका लागि अबको चुनौती भनेको एआईलाई प्रतिबन्ध लगाउनु होइन, बरु यसको नैतिक प्रयोगको स्पष्ट मार्गचित्र तयार पार्नु हो।
विद्यालय तहमा एआई नैतिकताको शिक्षा अनिवार्य हुनुपर्छ। विद्यार्थीहरूलाई एआईले उत्पादन गरेको सामग्रीलाई आधारका रूपमा मात्र प्रयोग गर्ने र त्यसमा आफ्नै मौलिक विश्लेषण थप्ने संस्कार सिकाउनु आवश्यक छ। साथै, शिक्षकहरूले पनि विद्यार्थीको मुल्यांकन गर्ने परम्परागत विधिलाई परिवर्तन गरी उनीहरूको ‘प्रक्रिया’ र ‘क्रिटिकल थिंकिङ’ लाई बढी प्राथमिकता दिनुपर्छ। प्रविधि आफैंमा खराब हुँदैन, तर त्यसको गलत प्रयोगले भविष्यका बौद्धिक जनशक्तिलाई कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले, हामीले एआईको प्रगतिको स्वागत गर्दै गर्दा, अनुशासन र इमान्दारिताको जगलाई मजबुत बनाउनु नै आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।