१
तलका सबै प्रश्नहरू अनिवार्य छन् ।
१. समूह ‘क’ मा दिएका शब्दको अर्थको समूह ‘ख’ बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस्: (२)
समूह ‘क’ समूह ‘ख’
सङ्कल्प अधिकारबाट हटाइएको वा नपाएको
प्रख्यात दृढ निश्चय वा अठोट
तुषारो प्रसिद्ध वा नाम चलेको
वञ्चित जाडो याममा जमिनमा पर्ने सेतो हिउँजस्तो शीत
आकाशमा देखिने सप्तरङ्गी इन्द्रेनी
उत्तर :
सङ्कल्प = दृढ निश्चय वा अठोट
प्रख्यात = प्रसिद्ध वा नाम चलेको
तुषारो = जाडो याममा जमिनमा पर्ने सेतो हिउँजस्तो शीत
वञ्चित = अधिकारबाट हटाइएको वा नपाएको
२. दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस् : (२)
एउटा गाउँमा धेरै परिश्रमी किसान बस्थ्यो । उसले दिनरात खेतमा काम गरेर प्रशस्त उब्जनी गर्थ्यो । एक दिन ठुलो झरी परेर उसको खेतको आली भत्कियो । तापनि उसले हार मानेन । ऊ आफ्नो काममा दत्तचित्त भएर लागिरह्यो ।
(क) ‘मेहेनती’ को पर्यायवाची शब्द ……………… हो ।
(ख) ‘थोरै’ को विपरीतार्थी शब्द …………….. हो ।
(ग) ……………… अनेकार्थी शब्द हो ।
(घ) ‘दीन’ को श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द ………………. हो ।
उत्तर: (क) परिश्रमी (ख) प्रशस्त (ग) हार (घ) दिन
३. दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई अनुच्छेदको भन्दा फरक वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् : (२)
परीक्षामा फेल भएपछि बल्ल उसको बुद्धि पलायो तर अब पछुताएर के गर्नु, अगुल्टाले हानेको कुकुर बिजुलीको चम्काइदेखि तर्सिन्छ भनेझैँ ऊ किताब देख्दैमा झसङ्ग हुन थालेको छ ।
उत्तर: उखान: अगुल्टाले हानेको कुकुर बिजुलीको चम्काइदेखि तर्सिन्छ ।
वाक्य: एकपटक व्यापारमा ठुलो घाटा लागेपछि श्याम नयाँ लगानी गर्न डराउँछ, साँच्चै अगुल्टाले हानेको कुकुर बिजुलीको चम्काइदेखि तर्सिन्छ भनेको यही हो ।
अनुकरणात्मक शब्द: झसङ्ग । वाक्य: राति गहिरो निद्रामा सुतिरहेको बेला एक्कासि ठुलो आवाज आउँदा म झसङ्ग भएँ ।
४. (क) दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस् : (१)
(अ) (१) आशिर्वाद (२) आशिर्बाद (३) आशीर्वाद (४) आशीर्बाद
(आ) (१) सुर्योदय (२) सूर्योदय (३) सुर्योउदय (४) सूरोदय
उत्तर: (अ) (३) आशीर्वाद (आ) (२) सूर्योदय
४. (ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् : (२)
बीद्धार्थी हरु राम्ररी पढ्छन अनि परिक्षामा राम्रो अङ्क ल्यायर पास हुन्छन ।
उत्तर: विद्यार्थीहरू राम्ररी पढ्छन् अनि परीक्षामा राम्रो अङ्क ल्याएर पास हुन्छन् ।
५. रेखाङ्कित शब्दका शब्दवर्ग छुट्याउनुहोस् : (३)
आहा ! हिजो हाम्रो विद्यालयमा रातो पहिरन लगाएकी एउटी राम्री गायिकाले गीत गाइन् र म दङ्ग परेँ ।
उत्तर: आहा ! = विस्मयादिबोधक, हिजो = क्रियायोगी, हाम्रो = विशेषण, रातो = विशेषण, गाइन् = क्रियापद, र = संयोजक
६. तलका दुवै प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
(क) दिइएको अनुच्छेद पढी दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् : (२)
समाजमा हुने अन्याय र अपमानको विरुद्ध लड्न हामी सबैमा मानवीय गुण र नैतिकता हुनु अत्यन्त आवश्यक छ ।
उत्तर:
उपसर्ग लागेका शब्द: अन्याय = अ + न्याय, अपमान = अप + मान ।
प्रत्यय लागेका शब्द: मानवीय = मानव + ईय, नैतिकता = नैतिक + ता
(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् : (२)
बाटोको खर्च बोकेर उनीहरू वनभोज खान गएछन् । त्यहाँ सरसामान मिलाउँदा मिलाउँदै झटपट साँझ परेछ । त्यसपछि सबै आआफ्नो घर गए ।
उत्तर:
समस्त शब्द विग्रह: वनभोज = वनमा गरिने भोज ।
विग्रह पदावली समस्त शब्द: बाटोको खर्च = बाटोखर्च ।
द्वित्व शब्द: सरसामान = सामान + सामान, आआफ्नो= आफ्नो + आफ्नो
७. दिइएको अनुच्छेदलाई पूर्ण भूतकालमा परिवर्तन गर्नुहोस् : (२)
कृषकले खेत जोत्छ । उसले समयमै मकै रोप्छ । आकाशबाट पानी पर्छ । अनि कृषकले राम्रो उब्जनी भित्र्याउँछ ।
उत्तर: कृषकले खेत जोतेको थियो । उसले समयमै मकै रोपेको थियो । आकाशबाट पानी परेको थियो । अनि कृषकले राम्रो उब्जनी भित्र्याएको थियो ।
८. कुनै एक प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : (२)
(क) इच्छार्थक भावका फरक फरक क्रियापद प्रयोग गरी साथीलाई परीक्षाको शुभकामना दिँदै चारओटा वाक्य लेख्नुहोस् ।
उत्तर:
तिम्रो परीक्षा निकै राम्रो होस् । तिमीले परीक्षामा उत्कृष्ट अङ्क ल्याऊ । तिम्रो सम्पूर्ण मिहिनेत सफल बनोस् । तिमी सधैँ यसरी नै प्रगति गर्दै अगाडि बढ ।
(ख) दिइएको अनुच्छेदलाई प्रथम पुरुषमा परिवर्तन गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :
उसले राम्रो कथा लेख्नेछ । तिमीहरू नाटक हेर्न जानेछौ । उनीहरूले मीठो खाना खाए । तँ सधैँ ज्ञानी भएर विद्यालय जान्छस् ।
उत्तर: मैले राम्रो कथा लेख्नेछु । हामीहरू नाटक हेर्न जानेछौँ । हामीले मीठो खाना खायौँ । म सधैँ ज्ञानी भएर विद्यालय जान्छु ।
९. कोष्ठकमा दिइएका सङ्केतका आधारमा वाक्य परिवर्तन गर्नुहोस् : (४)
(क) शिक्षकले मीठो कथा पढाउनुभयो र विद्यार्थीले ध्यान दिएर सुने । (वाक्य संश्लेषण)
(ख) गायिकाद्वारा सुमधुर गीत गाइयो । (कर्तृवाच्य)
(ग) म नयाँ किताब पढ्छु । (प्रेरणार्थक)
(घ) “म सधैँ सत्य बोल्छु”, रामले भन्यो । (अप्रत्यक्ष कथन)
उत्तर:
(क) शिक्षकले मीठो कथा पढाउनुभएपछि विद्यार्थीले ध्यान दिएर सुने ।
(ख) गायिकाले सुमधुर गीत गाइन् ।
(ग) आमा मलाई नयाँ किताब पढाउनुहुन्छ ।
(घ) रामले आफू सधैँ सत्य बोल्ने कुरा भन्यो ।
१०. दिइएको अनुच्छेद पढी उत्तर लेख्नुहोस् : (४)
एउटा गाउँमा एक गरिब दाउरे बस्थ्यो । ऊ जङ्गलमा गएर दाउरा काट्थ्यो र बजारमा लगेर बेच्थ्यो । एक दिन नदीको किनारमा दाउरा काट्दै गर्दा उसको बन्चरो एक्कासि नदीमा खस्यो । ऊ निराश भएर रुन थाल्यो । उसको रुवाइ सुनेर नदीबाट जलदेवता प्रकट भए । जलदेवताले सुनको बन्चरो देखाउँदै भने, “के यो बन्चरो तिम्रो हो ?” दाउरेले इमानदारीपूर्वक भन्यो, “होइन प्रभु, मेरो बन्चरो त फलामको हो ।” दाउरेको इमानदारी देखेर जलदेवता ज्यादै खुसी भए अनि तीनवटै बन्चरो पुरस्कारस्वरूप दिए ।
प्रश्नहरू :
(क) ‘दाउरेको इमानदारी देखेर जलदेवता ज्यादै खुसी भए ।’ यस वाक्यलाई अकरणमा बदल्नुहोस् ।
(ख) रेखाङ्कित शब्द ‘नदीबाट’ को कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।
(ग) ‘जलदेवता ज्यादै खुसी भए अनि तीनवटै बन्चरो पुरस्कारस्वरूप दिए ।’ यस वाक्यलाई सरल वाक्यमा परिवर्तन गरी लेख्नुहोस् ।
(घ) ‘एक गरिब दाउरे जङ्गलमा बस्थ्यो ।’ यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय लेख्नुहोस् ।
उत्तर: (क) दाउरेको इमानदारी देखेर जलदेवता ज्यादै खुसी भएनन् ।
(ख) ‘नदीबाट’ = अपादान कारक, पञ्चमी विभक्ति ।
(ग) जलदेवताले ज्यादै खुसी भएर तीनवटै बन्चरो पुरस्कारस्वरूप दिए ।
(घ) उद्देश्य = दाउरे, विधेय = बस्थ्यो ।