SEE Nepali 2083 Supplementary

SEE (Grade Increment) 2082 (2026) GI – 1021

अनिवार्य नेपाली

समय : ३ घण्टा

पूर्णाङ्क : ७५

समूह ‘क’                 समूह ‘ख’

उदात्त                       विज्ञापन गर्दै सामान बेच्ने मानिस

हकर                         शारीरिक रोग

व्याधि                        महान्

अचाक्ली                   उदाहरण

हुनुपर्ने भन्दा बढी

हक र अधिकार

पुस्तक पढ्नु असल बानी हो। अध्ययनशील मानिससँग धेरै ज्ञान हुन्छ । नपढ्ने मानिस प्रायः नचाहिने कुराको गथासो सुनाउँदै बस्छन् । उनीहरू सानातिना समस्या पनि सजिलै समाधान गर्न सक्दैनन् । सानोतिनो असफलतामा पनि हरेस खाइहाल्छन् । अध्ययनशील मानिस कहिल्यै हार खाँदैनन् । उनीहरू आशावादी हुन्छन् । यो कुरा त कुची लगाउनेदेखि धुलोका कण खेलाउने मानिसलाई पनि थाहा छ ।

(क) ‘किताब’ को पर्यायवाची शब्द ……… हो ।

(ख) ‘खराब’ को विपरीतार्थक शब्द ……… हो ।

(ग) ………. अनेकार्थी शब्द हो ।

(घ) ‘कुचो’ को लघुतावाची शब्द ……….. हो ।

घाँटी हेरी हाड निल्न नसक्दा मलाई खुसी घाँटीमा अ‌ड्किए जस्तो भयो । मैले आमालाई गम्लङ अँगालो हालें र मातृवात्सल्यको अभिनव आयाममा गुटुमुटु भइरहें । त्यसपछि आमाको छातीबाट न्यानो प्रसार भएर मन हलुङ्गो भयो ।

(अ) सञ्चालक सन्चालक सम्चालक संचालक

(आ) बढ्बा वढुवा बढुवा वढुबा

(ख) दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस् : १

लालले भन्यो, मितज्यु तपाईंलाई घरकोभन्दा बढ्ता माया गर्ने बतासे पनी यतै आएपछि अब कसलाई पो सम्झनुहोला र ?

यो पत्रिकामा प्रकाशित भएको सूचना सुसूचित गर्ने माध्यम हो भन्ने कुरा हामीले बुझ्नुपर्छ है !

(क) दिइएको अनुच्छेदबाट उपसर्ग लागेका दुईओटा र प्रत्यय लागेर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस् :

हामीले नैतिक शिक्षा पढ्नुपर्छ । अरूको अपमान र अश्रद्धा गर्नुहुन्न भनेर जान्नुपर्छ । हामी मानसिक विकृति हटाउन प्रतिबद्ध हुनुपर्छ । यसले जीवनलाई सौन्दर्य थप्न मदत गर्छ ।

(ख) दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा समस्त शब्द पहिचान गरी विग्रह गर्नुहोस्, एउटा विग्रह पदावली पहिचान गरी समस्त शब्द बनाउनुहोस् र द्वित्व भएर बनेका दुईओटा शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस् :

हामी सबै दाजुभाइ, दिदीबहिनी आआफ्नो क्षेत्रबाट राष्ट्रको निर्माणमा लागौँ । राष्ट्रको हित भए मात्र देशवासीको हित हुन्छ । आपस आपसमा सरसहयोगको भावना राख्दै देशभक्त नागरिकको परिचय दिऔं ।

मुना विज्ञान विषय प‌छिन् । उनले डाक्टर बन्ने कुरा सोचेकी छिन् । उनी बिरामीको सेवा गर्छिन् । सबैले उनको प्रशंसा गर्छन् ।

(क) सम्भावनार्थक भावका फरक फरक क्रियाको प्रयोग गरी चार वाक्यमा आफ्नो देशको वर्णन गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएका एक वचनका वाक्यलाई वाक्य ढाँचासहित बहुवचनमा परिवर्तन गर्नुहोस् :

मेरी बहिनी विद्यालय जान्छिन् । उनी राम्ररी पढ्छिन् । उनी विद्यालयमा ज्ञानगुनका कुरा सिक्छिन् । उनी भविष्यमा राष्ट्रसेवा गर्छिन् ।

(क) उसलाई पैसा चाहिएकाले आमासँग माग्यो । (वाक्य विश्लेषण)

(ख) म त निकै थाकें। (भाववाच्य)

(ग) तिमी गीत लेख्न सिक्छौ । (प्रेरणार्थक)

(घ) गुरुले विद्यार्थीलाई भन्नुभयो, “परिश्रम गरे मिठो फल पाइन्छ ।” (अप्रत्यक्ष कथन)

 साइबर अपराधको सिकारबाट जोगिन आफ्नो कम्प्युटर, ल्यापटप र मोबाइलमा चलाइने सामाजिक सञ्जाललगायतका पासवर्ड कसैलाई दिनुहुँदैन । समय समयमा पासवर्ड परिवर्तन गरिरहनुपर्छ । अपरिचित व्यक्ति वा संस्थाबाट आएका इमेल खोल्नुहुँदैन । इमेलमा काम गरिसकेपछि साइन आउट वा लग आउट गर्नुपर्छ । इमेल तथा सामाजिक सञ्जालमा आउन सक्ने आकर्षक उपहार वा चिट्ठाको भ्रममा पर्नुहुँदैन । यस्ता इमेल तथा म्यासेजमाथि शङ्का लागेमा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा सम्पर्क गर्नुपर्छ । अँ, साच्ची मैले पुलिसलाई फोन गरेको भए त म यसरी फस्ने नै थिइनँ नि ! के गर्नु ? कुनै पनि मेल वा म्यासेन्जरमा लिङ्क आएमा पहिला लिङ्क सही हो वा होइन पत्ता लगाएर मात्र लिङ्कमा क्लिक गर्ने गर्नुपर्छ । त्यसै गरी गैरकानुनी रूपमा अरूको वाइफाइ प्रयोग नगर्ने, मोबाइल हराएमा नजिकको दूरसञ्चार सेवा प्रदायकलाई जानकारी गराई आफ्नो सिम ब्लक गराउन लगाउनुपर्छ ।

(क) ‘अपरिचित व्यक्ति वा संस्थाबाट आएका इमेल खोल्नुहुँदैन ।’ यस वाक्यलाई करणमा बदल्नुहोस् ।

(ख) रेखाङ्कित ‘पुलिसलाई’ शब्दको कारक र विभक्तिको नाम लेख्नुहोस् ।

(ग) ‘म यसरी फस्ने नै थिइनँ’ यस वाक्यको उद्देश्य र विधेय पहिचान गरी लेख्नुहोस् ।

(घ) ‘इमेल तथा म्यासेजमाथि शङ्का लागेमा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा सम्पर्क गर्नुपर्छ ।’ यस वाक्यलाई मिश्र वाक्यमा बदल्नुहोस् ।

बालस्वास्थ्य र शिक्षामा गरिने खर्च सबैभन्दा उत्पादक लगानी सावित भइसकेको छ । यसैले सार्वजनिक खर्चको विवरण र बाँडफाँटको परम्परागत अवधारणा र अभ्यासमा बालअधिकारमुखी समायोजन आवश्यक छ । उच्च शिक्षा वा उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवामुखी बजेट विनियोजन प्रणालीमा जनमुखी सुधार गरेमा बालअधिकारको सम्मान गर्न पुगेको रकम जुटाउन कठिन हुने छैन । राष्ट्रिय ढुकुटीबाट गरिने खर्चमा बालबालिकाले प्राथमिकता पाउन थालेपछि बाह्य सहायता जुटाउन पनि सजिलो हुने छ । निजी क्षेत्रसँग पूँजी मात्र होइन, व्यवस्थापनको सिप र कल्पनाशीलता पनि प्रचुर मात्रामा रहेको छ । राज्यले यथार्थमा नै प्राथमिकता प्रदान गरेका अवस्थामा निजी क्षेत्रलाई बालहितका पक्षमा पहिचान र प्रयोग गर्न सकिने छ । यस्तै बालअधिकार चेतनाको अभावले पनि अहिले बालबालिकाले सास्ती भोगेका छन् । बालअधिकारका पक्षमा जनचेतना जगाउन र समुदायलाई पहिचान गर्न जनसञ्चार माध्यम र गैरसरकारी संस्थानहरूको समन्वित प्रयास प्रभावकारी हुने छ । बालबालिका स्वयम् पनि यस कार्यका निम्ति अत्यन्त उपयोगी माध्यम हुन्छन् । नेपालमा मात्र होइन, संसारभर नै बालसहभागिताबाट हुने लाभ लिनका लागि आवश्यक प्रयासको विशेष खाँचो छ ।

(क) बालअधिकारको सम्मान गर्न पुग्ने रकम जुटाउन के गर्नुपर्छ ?

(ख) बाह्य सहायता कसरी जुटाउन सकिन्छ ?

(ग) निजी क्षेत्रसँग कुन कुन कुरा प्रचुर मात्रामा छन् ?

(घ) बालबालिका कुन कार्यका निम्ति उपयोगी माध्यम हुन्छन् ?

एक जना बुढा किसान हुनु…… श्रीमती आफ्ना तीनओटा छोरा नहुर्कदै परलोक हुनु छोराहरूको लालनपालन बुढाले नै गर्नु. तीनै जनाको बिहाबारी सम्पन्न गर्नु…….. बुहारीको बुद्धि र विशेषता बुझ्न बुढालाई इच्छा लाग्नु……… प्रत्येक बुहारीलाई छ छ गेडा धान दिनु .. धानका गेडा पछि आफूले माग्न सक्छु भन्नु कान्छीले ती धानका गेडा मिल्काउनु…… माहिलीले ती … जेठीले भने खेतमा रोप्नु…. एक बुहारीहरू छक्क पर्नु.. धानका गेडा बाँसका ढुङ्ग्रामा राख्नु. वर्षपछि बुढाले धान माग्नु कान्छीले भकारीबाट धान झिकेर दिँदा यो त आफूले दिएको धान होइन भन्नु…….. माहिलीले किराले खाएका धान दिनु…… जेठीले पाँच पाथी धान दिनु……… जेठीको बुद्धि देखेर बुढा खुसी हुनु…… प्राप्त वस्तुको सदुपयोग गर्नु नै बुद्धिमानी हो भन्ने सन्देश ।

(ख) वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा प्रथम भई पुरस्कृत हुँदा आफ्नो मनमा उठेका भावनालाई समेटी एउटा मनोवाद लेख्नुहोस् ।

(क) आदर्श पुस्तक पसल, हेटौंडाका तर्फबाट केही साहित्यिक पुस्तकको माग गर्दै साझा प्रकाशन, ललितपुरलाई लेख्ने चिठीको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

(ख) आफ्नो गाउँमा उत्पादन हुने कुनै फलफूल खेतीको प्रवर्धनका लागि एउटा विज्ञापनको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

ससाना कार्यबाट प्राप्त हुने ठुल्ठुला परिणामले पनि कर्तव्यको महानता झल्काउँछ । हरेक नागरिकले गर्नुपर्ने आआफ्नो कर्तव्य निर्वाह गरेको समाज सभ्य हुन्छ र सुसंस्कृत हुन्छ । ससाना कुरा मात्र हेरौं न ! नागरिकले आआफ्ना घर वरिपरि सफा गरे भने सिङ्गो गाउँ वा सहर सफा हुन्छ । कृषकले झरी, बादल नभनी गरेको मिहिनेतले सबैले खाने अन्न उत्पादन हुन्छ । समाजमा बस्ने नागरिकले एकअर्काको अस्तित्वको सम्मान र आदर गर्दै आफ्नो दायित्व निर्वाह गरेको समाज आदर्श समाज हुन्छ । शिक्षकले पेसाप्रतिको निष्ठा सम्कँदा र सोअनुसारको आचरण गर्दा शिक्षकको कर्तव्य पूरा हुन्छ । सरकारी कार्यालयबाट सेवाग्राहीले मुस्कानसहितको सेवा पाउँदा कर्मचारीको कर्तव्य पूरा भएको ठहर्छ । यसरी एकअर्काले आआफ्नो स्थानबाट कर्तव्य निर्वाह गर्दा समाज सभ्य र व्यवस्थित हुन्छ । त्यसैले कर्तव्य पालना अधिकार प्राप्तिको लक्ष्यभन्दा विशिष्ट छ ।

बाल्यकालमा सन्दुक निकै चञ्चले स्वभावका थिए तर त्यहाँको बसाइले उनको जीवन सङ्घर्षशील बन्न पुग्यो । उनी जन्मेदेखि कहिल्यै लामो यात्रामा निस्किएका थिएनन् । त्यसैले घरबाट धेरै टाढा आफन्त कोही नभएको ठाउँमा बस्नुपर्दा उनलाई निकै नरमाइलो लाग्यो । उनले अनेक पीडा र अभावको सामना पनि गर्नुपर्यो । त्यहाँ बस्दा संसारमा आफू एक्लो भएको र आफन्तजति सबै सकिएका हुन् कि जस्तो महसुस गरे । वर्षमा दुईपल्ट पन्ध सोह्र दिन लाग्ने हुनाले चार पाँच वर्षसम्म उनको घर परिवारसँग सम्पर्क हुन सकेन । अहिले जस्तो सञ्चारको सुविधा पनि त्यो समयमा थिएन । वर्ष दिनमा एक पटक उनलाई भेट्न पुग्ने बुबासँगै आमाले पठाइदिएका कोसेलीपातको पोकोमा सायद उनी आफ्नी आमाको अनुहार देख्थे । बुबालाई भेट्न पाउँदा उनको खुसीको कुनै सीमा हुँदैनथ्यो ।

खेतमा गोरु नारेर तन्नेरी हुन्छ

र बेग्लाबेग्लै मान्छेका ओठहरू भएर

दिनभरि फलाकिरहन्छ

दिनभरि हतारिरहन्छ

आज जन्त जानुपर्छ, दलबिरेको बिहे छ

आज पर्म जानुपर्छ, घिसिङको छानो छाउनु छ

आज धामी बसाल्नुपर्छ, हिरेको छोरो सिकिस्त छ

प्रश्नहरू

(अ) कवितांशमा ग्रामीण किसानको दैनिकी कसरी बितेको छ ?

(आ) कवितांशमा कस्तो परिवेशको चित्रण गरिएको छ ?

को बस्छ यस्तो ठाउँमा ? अघाइयो मलाई त यहाँ जे पनि गन्हाउने पो हुन लाग्यो । खान थाल्यो भुटुन गन्हाउने, पिउन थाल्यो पानी गन्हाउने, रेल गन्हाउने, यो त ठाउँ नै गन्हाउने पो रहेछ । आफ्नो गाउँमा त भकारो कै छेउमा गुन्द्री हालेर सुत्दा पनि गन्हाउँदैनथ्यो, मलकै भारी बोक्दा पनि गनाउँन्नथ्यो । फेरि तातो पानी, तातो हावा, यस्तो दुःख खाएर को बस्न सक्छ यहाँ । भोकै परे पनि बरु आफ्नै देशमा कुवाको चिसो पानी पिएर वरको चौतारीमा शीतल हावा खाएर सुतौला नि ।

प्रश्नहरू

(अ) एकाङ्कीका पात्रलाई विदेश मन नपर्नुको कारण के हो ?

(आ) एकाङ्कीको अंशमा देशप्रेम कसरी झल्किएको छ ?

१७. यदि तपाईं ‘घरझगडा’ कथाको पात्र राजेन्द्रलक्ष्मीका ठाउँमा हुनुभएको भए घरझगडालाई कसरी मिलाउनुहुन्थ्यो ? कथाका आधारमा तर्कसहित लेख्नुहोस् । ४

(क) उदात्त कर्मको यात्रा गर्दछन् जो सधैं सधैं आदर्श नमुना मान्छे बन्दछन् विश्वमा तिनै !

(ख) हामी दुबै चाहन्छौँ, एउटा त्यस्तो दुनियाँ सिर्जना गरौं, जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस् ।

(क) दिइएको कथांश पढी सोधिएको प्रश्नको समीक्षात्मक उत्तर लेख्नुहोस् :

घटनालाई बिर्सन प्रयत्न गर्दै कृष्ण राय निदाउने निहुँले बिछ्‌यौनामा बड्ड लडे । शत्रुताको पनि कस्तो व्यापक सम्बन्ध रहेछ ? दुनियाँमा कोही पनि मित्र हुँदैनन् सबै शत्रु, सबै बैरी नै हुन्छन् । कसले भन्छ अकारण नै कोही शत्रु हुँदैन ? माने अकारण कोही कसैको शत्रु हुँदैन तर झगडाको निहुँ कति सजिलै पाइन्छ ? कृष्ण रायले धेरैसँग सङ्गत गरेनन् तर जतिसँग गरे सबैलाई तिनीसँग ‘बापवैर साध्ने’ कुनै न कुनै निहुँ दिए । कस्तो अचम्म, निर्दोष क्रामा पनि विषालु साप जस्तो बैरी बनाउने साधन लुकिरहेको देखिन्छ ।

प्रश्न :

(अ) ‘शत्रुताको व्यापक सम्बन्ध हुन्छ’ भन्ने भनाइलाई कथांशसहित पाठका आधारमा पुष्टि गर्नुहोस् ।

(ख) दिइएको निबन्धांश पढी सोधिएको प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

आयुर्वेद चिकित्साका धेरै सकारात्मक पक्ष हुनाका साथै यसको लोकप्रियता दिनानुदिन बढ्दै गएको हुँदा यसको वर्तमान सुन्दर र भविष्य उज्यालो देखिन्छ । यसमा पञ्चकर्म आयुर्वेदको महत्त्वपूर्ण उपचार प्रक्रिया हो । शरीरको शुद्धीकरण एवम् रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउनका लागि यसको उपयोग गरिन्छ ।

प्रश्न :

(अ) आयुर्वेद चिकित्साको लोकप्रियता किन दिनानुदिन बढ्दै गएको छ ? निबन्धांशसहित पाठका आधारमा समीक्षा गर्नुहोस् ।

(क) विकासमा जनसहभागिता

(ख) राष्ट्रप्रति मेरो कर्तव्य

(ग) नेपालमा पर्यटन व्यवसाय