अभ्यास

७. क. व्याख्या गर्नुहोस् : 

हाम्रा गाउँमा पनि साँच्चैका मान्छेहरू रहेछन् जो जीवनलाई बुझ्दै छन् ।

प्रस्तुत कथांश कक्षा ११ को अनिवार्य नेपाली पाठ्यपुस्तकमा समावेश ‘गाउँको माया’ शीर्षकको सामाजिक यथार्थवादी कथाबाट सङ्कलित गरिएको हो । समाजका सूक्ष्म र जटिल पक्षहरूलाई प्रमुखता दिई साहित्य सिर्जना गर्ने चर्चित प्रगतिवादी लेखक इस्मालीद्वारा यो कथा रचिएको हो । यो भनाइ दुई वर्षपछि गाउँ फर्किएका कृष्णले भाइको पत्र स्मरण गर्दै गाउँमा सामाजिक परिवर्तनका संकेतहरू देख्न थालेको र गाउँलेहरूको चेतनास्तर परिवर्तन भइरहेको बोध गर्ने क्रममा व्यक्त गरेको अभिव्यक्ति हो ।

कथाका मुख्य पात्र कृष्ण आर्थिक कारणले परदेशिएका थिए । पहिले उनलाई सबै कुरा परम्परागत र सामान्य लागे पनि अहिले गाउँमा क्रमशः आधुनिकता र विकासको लहर छिर्दै गएको थाहा पाएपछि उनी अत्यन्त खुसी छन् । गाउँको सुखद समाचारले परदेशीको मनमा पार्ने गहिरो प्रभाव यस कथनमा स्पष्ट झल्किएको छ । उनको मनमा आफ्नो गाउँ पनि ‘केही हो र केही हुन सक्छ’ भन्ने आशा र उत्साह पलाएको छ । गाउँमा घटेका असल कार्यहरूले गाउँलेहरूको जीवन सार्थक बन्दछ भन्ने उनको बुझाइले गाउँप्रतिको गहिरो चिन्ता र ममता प्रकट गर्दछ । गाउँ अहिले विकासको बाटोतर्फ अघि बढिरहेको विषयमा कृष्ण आशावादी छन्, र उनका लागि यो एउटा सकारात्मक सङ्केत हो कि समाज आफैँभित्र परिवर्तनको बीज बोकेको छ ।

यस कथांशमा कथाकारले जन्मभूमिप्रतिको अपार प्रेम र आस्थालाई मुखरित गरेका छन् । उनको भनाइले विदेश जानुभन्दा सचेत र शिक्षित युवाहरू गाउँकै विकासमा जुट्नुपर्छ, परम्परा र आधुनिकतालाई सन्तुलनमा राख्दै अगाडि बढ्नुपर्छ भन्ने गहन सन्देश दिन्छ । पढेलेखेकाहरू गाउँ छोडेर जानु भनेको त्यहाँको विकासको सम्भावनालाई ओझेलमा पार्नु हो भन्ने भाव पनि यस अभिव्यक्तिमा अन्तर्निहित छ ।

७. ख. व्याख्या गर्नुहोस् :

तिम्रो पाखुरीले खोलाको धारलाई त फर्काउँछ भने गाउँको इज्जत माथि नउठाउला त ?

प्रस्तुत अभिव्यक्ति कक्षा ११ को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित ‘गाउँको माया’ शीर्षकको सामाजिक कथाबाट लिइएको हो, जसका लेखक इस्माली हुन्—नेपाली प्रगतिवादी साहित्यका प्रखर हस्ताक्षर । यस कृतिमा तराईको ग्रामीण जीवनका सामाजिक यथार्थहरूलाई जीवन्त ढङ्गले उतारिएको छ, जहाँ वर्गीय विभेद, शोषण, अन्याय र दमनका कुरूप पक्षहरूलाई उजागर गर्दै समाज सुधारको आकांक्षा व्यक्त गरिएको छ ।

कथाका नायक कृष्ण दुई वर्षपछि गाउँ फर्कँदा बालसाथी परिछनले आफूहरूलाई बिर्सिएको गुनासो गर्छन्, त्यसै प्रसङ्गमा कृष्णले यो मार्मिक जवाफ दिएका हुन् । यस भनाइमा किसान–मजदुरको गरिमा र उनीहरूको अस्तित्वको औचित्य स्थापित गर्न खोजिएको छ ।

वास्तवमा, गाउँका श्रमिक र किसानहरू नै धर्तीका साँच्चिका महान् व्यक्तित्व हुन् । उनीहरूको पसिनाले नै संसारका सम्पूर्ण मानवजाति पालिएको छ, किनभने अन्नदाताका रूपमा उनीहरूले मानिसलाई जीवन दान दिन्छन् । उनीहरूको अथक परिश्रमले नै माटो हराभरा बन्छ, अन्न उम्रन्छ, र मानिसले जीविका चलाउँछन् । आफ्नो मन, मुटु र श्रम अर्पण गरी उनीहरूले माटोलाई सिञ्चित गरेका छन्, र यही गाउँ, समाज र राष्ट्र उनीहरूकै श्रमको फल हो । उनीहरूको मेहनतले नै राष्ट्रको आर्थिक जग बलियो बनेको छ । स्वभावले सरल, इमानदार र सोझा यी किसानहरू गाउँको मात्र नभई समग्र राष्ट्रकै प्रतिष्ठा हुन् । उनीहरूको पाखुरीको बलले असम्भवलाई सम्भव तुल्याउँछ—एकातिर बगेको खोलालाई समेत अर्कोतिर मोडी सिञ्चाइ, माछापालन, पशुपालन जस्ता काम गर्न सक्छन्, जसले गाउँको विकास र समृद्धिमा प्रत्यक्ष योगदान पुर्‍याउछन् । परिछन त्यस्तै कर्मठ किसानको प्रतिनिधि पात्र हो, ऊजस्ता हजारौं कृषकले आफ्नो जाँगरले गाउँको कृषिको मेरुदण्ड बनाएका छन् । उनीहरूकै श्रम, सीप र त्यागले गाउँ र राष्ट्रको गरिमा बढेको हो ।