सफलताको कथा रिपोर्ताजमूलक रचना पाठ पढ्नुहोस् ।

पाठ ९ : सफलताको कथा

पत्रकारिता पेसा मेरो रुचि र गौरवको विषय थियो । हरेक घटनाबाट तानिनु र डोरिनुको रमाइलाले म समयसँग अभ्यस्त हुन थालेको थिएँ । महान् पत्रकारका जीवनी पढेर त झन् उत्साहित हुन्थें । यस पेसाप्रतिको गौरवले म झन् बढी समर्पित हुन थालेको थिएँ । काममा डुब्न पाए भोक, तिर्खा र थकाइ बिर्सनु मेरो दिनचर्या नै भएको थियो। कहिले पहिराको कथा बनाउन सिन्धुपाल्चोक पुग्थें त कहिले बालबालिका गृहको निर्माणको व्यथा लेख्न विराटनगर दौडन्थें । समय मसँगै दौडिरहे पनि त्यसको लयलाई समात्न म सधैं लालायित थिएँ ।

काठमाडौंको एउटा छेउ लाग्छ मलाई गोठाटार । विमानस्थल नभए सायद यो दुर्गम नगर हुने थियो । नगर पनि के भन्ने हिजोसम्म यो एउटा गाउँ थियो । अहिले विस्तार भएका बस्तीले यसको प्राचीनपन फेरिन थालेको छ। यही गोठाटारको पल्लो छेउमा मेरो डेरा थियो । काठमाडौंको कोटेश्वर काटेर जडीबुटीबाट उत्तर लागेपछि मलाई कोलाहलबाट मुक्त भए झै हुन्थ्यो । यहीं कारण म डेरा नै भए पनि यो स्थान छोड्न सक्दिनथें । तराईबाट काठमाडौं आउँदा र क्याम्पसमा पत्रकारिताको छात्र हुँदा मलाई पुतलीसडक प्यारो लाग्थ्यो । समयले मलाई एकान्तप्रिय बनायो र त्यसकै छालमा डोरिएर म गोठाटार पुगें । पहिलो पटक गोठाटार पुग्दा मलाई तान्ने सानो वन, केही पर रहेको पशुपतिको जङ्गल र गोठाटारको प्रतीक बनेर उभिएका पिपलका रुख थिए । हिजोआज मलाई यहाँका सबै कुरा प्यारा लाग्न थालेका छन् । पत्रकार भएर पनि म लेखक हुँ र लेखक हुन नै पत्रकार भएको पनि हुँ । मलाई यही लेखकीयपन मेरो गोठाटार मोहको कारक पनि हो जस्तो लाग्न थालेको छ । यही गोठाटारको पिपलको रुखमुनि टहलिँदै गर्दा अचानक अफिसबाट फोन आयो । बिहानको आठ बजेको थियो । एक्लो ज्यान जहाँ खाए पनि हुने । त्यसैले खाना नखाई अफिसले दिएको पुरानो मोटरसाइकल घ्यार्र घ्यार्र पार्दै अफिसतिर लागें । “तपाईं स्वास्थ्यको कथा लेख्न धुलिखेल जानुपर्ने भयो अमितजी” हाकिमले भन्नुभयो। “अफिसमा राम्रो फिचर स्टोरी बनाउने तपाईं नै त हुनुहुन्छ” उहाँले थप्नुभयो ।

मलाई स्वास्थ्यको समाचारमा त त्यति रुचि थिएन । स्टोरी भनेपछि चाहिँ स्वाभाविक रूपमा म तानिएँ । मैले खाना खाएको छैन नि भन्न पनि मेरो विनम्रताले दिएन। केही समयपछि आफैलाई गाली पनि गरें । लाग्यो चाहिनेभन्दा बढी विनम्रताले अरूलाई नभएर आफैलाई दुःख दिन्छ तैपनि मैले बिस्तारै भोक बिर्से र कथा मात्रै सम्झेर धुलिखेलतिर लागें ।

“कस्तो कथा होला ?” मेरो मनमा स्मृति दौडन थाल्यो। यो स्मृति भन्ने वस्तु पनि रमाइलो छ । स्मृतिले नै शब्दलाई जोड्छ र भत्काउँछ । स्मृतिले मानिसलाई मानिस बनाउँछ र पुनर्जीवित गर्छ । मेरो स्मृतिमा मेरा आफ्नै पिता जोडिनुभयो, जसलाई म सानो छँदा नै क्यान्सरका कारण गुमाएको थिएँ । यो बेला स्मृति मेरा लागि सानो भ्याल थियो जसले बाहिर र भित्रलाई जोड्छ । बाहिरको विश्व परपरसम्मै फैलिएको छ । त्यहाँ गर्मी छ, जाडो छ, हावा छ, पानी छ र जङ्गल छ । यस बेला मेरो भित्री विश्वमा चाहिँ अथाह मौनता जमेको थियो। म आजको पात्रको कथा सोच्दै थिएँ । मेरो आँखाको सीमित परिधिमा न म कथाको पात्र सम्झन सक्थें न उसको सुखद वा दुखद कथा, मेरो स्मृतिमा त मौनता मात्रै थियो ।

“तपाईं पत्रकार ?” एक जना अधबैंसे महिलाले छेउमै आएर सोध्नुभयो । “हजुर” म धेरै नबोली छेउमा गएर बसें । कार्यक्रम योग र स्वास्थ्यका बारेमा थियो। थोरै अतिथि र धेरै दर्शक भएको कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि एक जना युवा थिए । केही श्याम वर्णका ती युवक सुन्दर थिए । बिस्तारै उद्घोषकले केही अतिथि पनि बोलाए । यसो हेरें, कार्यक्रम त स्वास्थ्यका बारेमा हो । ठिकै छ, मनमनै सोचें तर यसका लागि म आइरहनुपर्ने थियो र ? अब मसँग भन्नु केही थिएन किनकि आइसकेको थिएँ । मनलाई सम्झाउन धुलिखेललाई मनभरि हेरें । आकाशमा बादल थियो र त्यसले बेला बेलामा आकार र रङ फेरिरहेको थियो। नजिकै वन थियो र त्यसले मायावी सङ्गीतको चम्किलो स्वरलाई वनस्थलका पत्र पत्रमा गुन्जाइरहेको थियो । उसको स्वप्निल, निस्पन्द र हावादार पड्ङ्खाले मलाई हम्किरहेको थियो । त्यो प्रकृति निर्मित स्वप्नले मलाई स्पर्श गरेकै क्षणमा यता कार्यक्रमको शङ्काले म झसङ्ग भएँ र त्यस अकथारूपी कथाको व्यग्र प्रतीक्षामा रहे ।

म पत्रकार भए पनि कार्यक्रमको औपचारिकताले त्यति तान्दैन । मलाई यस्ता कुरा समयको बर्बादी लाग्छन् । त्यही भएर साथीहरू मलाई “कहाँको भवानी भिक्षु हुनुपर्ने मान्छे, यहाँ अमित ठाकुर बनेर आएछ” पनि भन्छन् । हुन पनि कार्यक्रमको यस अनुत्पादक शैलीमा मेरो कति रुचि छैन । अतिथिको लामो ताँती देखेपछि मलाई त कहिलेकाहीँ कार्यक्रमकै बिचमा झोलाको पुस्तक निकालेर पढूँ पढूँ लाग्छ । त्यही भएर मलाई कति साथीहरूले “दर्शनशास्त्रको प्राध्यापक हुनुपर्ने पत्रकार हुन आएछ” पनि भन्छन्। यी सबै कुरामा त म वास्ता गर्दिन तर समयप्रति चाहिँ सचेत हुनुपर्छ भन्ने लाग्छ ।

योग, ध्यान र स्वास्थ्यका बारेको रुचि मेरो सानैदेखिको रुचि हो। एक पटक तौलिहवाको घरमा छँदा एक जना बौद्ध भिक्षुले ध्यान र मनको सम्बन्धका बारेमा दिएको प्रवचन मेरो मनमा ताजै छ । यसैबाट लोभिएर मैले लुम्बिनीका स्तूप र चैत्य पनि चाहारेको छु । अहिले सामाजिक सञ्जालभरि यसका बारेका शिक्षा पनि पाइन्छन् । म त्यसमा लोभिएर कति बिहान बिताउँछु पनि । साँच्चै मलाई गोठाटारले तान्ने कुरा पनि त यही हो । पिपलको रुखमुनि बसेर गरिने प्राणायाम र नजिकैको देवालयको खुला मैदानमा गरिने योगासन मेरो दिनचर्या नै भएको छ । कहिले पशुपतिछेउको मैदानमा पुग्ने आकर्षण पनि यही हो। यही कारण म धुलिखेलको आजको यस कार्यक्रमका बारेमा पनि तानिदै गएँ । डाक्टर युरेन्द्र झाले “हजारौं माइलको यात्रा एउटा सानो पाइलाबाट सुरु हुन्छ” भन्ने उखानबाट आफ्ना कुरा सुरु गरेको मलाई रमाइलो लाग्यो । “योग र ध्यानको यात्रा पनि यस्तै हो” उनले भने । “त्यसको उदाहरण यस मञ्चमा रहनुभएका सुन्दर छन्त्याल हुनुहुन्छ। उहाँको जीवन योग साधनाले नै फेरिदियो। आज उहाँ योग साधना र स्वास्थ्यका बारेमा राम्रो प्रवचन दिन सक्ने हुनुभएको छ । युवाहरूले समयमै स्वास्थ्यका बारेमा ध्यान दिनुपर्ने कुरालाई उहाँ राम्ररी बुझ्न र बुझाउन सक्ने हुनुभएको छ । “योग चिन्तन हो, ज्ञान हो, मनको एकाग्रता हो र यो समाधितर्फको यात्रा पनि हो।” उनले थपे । त्यसपछि वक्ताहरूको लामो ताँती सुरु भयो ।

कार्यक्रमका अन्तिम वक्ता सुन्दर छन्त्याल नै थिए । उनले थोरै बोले तर मिठो बोले । “मनको शान्ति खोज्न टाढा जानुपर्दैन, यो तपाईंभित्रै छ । योगबाट यो प्राप्त हुन्छ । म त्यही कथाको नायक हुँ जसले निराशालाई जितें र मृत्युलाई समेत जितें । म अहिले तपाईंहरूलाई सबै कथा सुनाउन सक्दिनँ । यति भन्छु योगले मलाई जीवन दियो । यसको श्रेय आयुर्वेद र योगका आचार्य गुरु युरेन्द्र झालाई छ ।”

कहाँ कथा बनाउन गएको पत्रकार म भाषणको भुमरीमा पो परें। मन केही खिन्न भयो तर हारिनँ । सुन्दर छन्त्यालको कथा नै मैले खोज्ने कथा थियो । यसमा म विश्वस्त भएपछि उनको फोन लेकर केही खिन्नताका साथ गोठाटार फर्के । रातको समय थियो । गोठाटारको आकाश सफा थियो । म कोठामा पुगें र फेरि त्यही पिपलको फेदमा पुगेर घोरिन थालें । मैले वरिपरिका पहाड हेरें । काठमाडौँलाई आँखा लगाइरहने चन्द्रागिरि साँझको प्रकाशमा टल्कँदै थियो । अन्न्धकार बढ्दै जाँदा वरिपरिका पहाड गणितका रेखाचित्र जस्तै स्तब्ध र निश्चल थिए । उनीहरूका मन मेरो जस्तै मलिन र म्लान थिए । आकाश तल तल झर्दै थियो र धरतीलाई छुला छुला झै झुकेको थियो । धरती अद्भुत चित्रलाई छातीमा समेटेर वात्सल्यमयी बन्दै सारा प्राणीलाई आफ्ना वक्षस्थलमा लपेटेर सुतेको थियो। म भने भोलिको कथाको चित्र र पात्रको रेखा कोरिरहेको थिएँ ।

बिहान आठ बजे सुन्दरलाई फोन गरें । एक जना अधबैंसे महिलाले फोन उठाउनुभयो । उहाँ हिजोकै महिला हुनुहुन्छ र सुन्दरकी आमा हुनुहुन्छ भन्ने कुरामा म विश्वस्त बनें। सुन्दरकी आमाले सहज निम्तो दिएपछि म खुसीसाथ आरुबारी लागें । केही माथि पुगेपछि फेरि फोन गरें । घरमा पुगेर घन्टी बजाएँ। “ए बाबु आउनु न “उहाँले भन्नुभयो र म उहाँकै साथ भित्र पसें ।

म भित्र पस्दा सुन्दर ध्यानमा मग्न थिए । आमाले म आएको खबर गर्नासाथ ध्यान छाडेर आए र म नजिकै कुर्सीमा बसे। म केही हतारमै थिएँ। “बाबु चिया खाऊँ है।” मैले विनम्रता पूर्वक “हुन्छ” को सङ्केत गरें । “लौ कथा सुरु गरौं।” मैले सुन्दरलाई आग्रह गरें ।

“म म्याग्दीको गाउँमा जन्मेको हुँ।” उनले कथा सुरु गर्दै भने । “मध्यमवर्गीय परिवारको एक्लो छोरो दुःख खासै थिएन ।” “दिदीबहिनी नि ?” जिज्ञासु हुँदै मैले सोधे। उनी भन्दै गए “अँहँ, म एक्लो छोरो हुँ । बुबा सरकारी अधिकृत, आमा माध्यमिक तहमा पढाउने, जीवन सुखी थियो । मैले काठमाडौंको नाम चलेको विद्यालयबाट एसएलसी सकें । त्यसपछि उच्चमाध्यमिक तह विज्ञान लिएर उत्तीर्ण गरें ।”

त्यही बेला आमा चिया लिएर आइपुग्नुभयो । उहाँ पनि छेउमा बस्नुभयो र चिया खाँदै कथा अगाडि बढायौं ।

“अनि स्नातक नि त ?” मैले सोधे । “स्नातक थापाथली क्याम्पसबाट सिभिल इन्जिनियरिङ लिएर पूरा गरे ।” उनी भन्दै गए, “स्नातकोत्तरको लागि फाराम पनि भरें र नाम पनि निस्कियो ।”

“ओहो बाबु ! सुन्दरको नाम निस्केको दिनका बुबाले गाउँभरिका मानिसलाई खुसी बाँड्नुभएको नि ! कति खुसी हुनुभएको थियो उहाँ” आमाले थप्नुभयो । मैले त्यही बेला झ्यालबाट परको पहाडी चुचुरो हेरें । घामको प्रकाशले उज्यालिएको आरुबारी हेरें र सुन्दरलाई कथाको शृङ्खला बढाउन भनें ।

सुन्दरको जीवनमा अचानक पहिरो गयो । यता काठमाडौंमा पढाइ सुरु भएको तेस्रो दिन सुन्दरका बुबाको हृदयाघातका कारण मृत्यु भयो । सुन्दर म्याग्दी गए । बुबाको काम सकेपछि उनलाई काठमाडौं फर्कन मन नै भएन। “मैले कति सम्झाएँ बाबु तर मानेको होइन ।” आमाले भन्नुभयो । गाउँमा आमा विद्यालय जाने सुन्दर भने घरमा एक्लै बस्ने भयो ।

“म साह्रै उदास भएँ दाइ” सुन्दरले भने । उनको दाइ शब्दले म पनि पग्लें । यस बेला मलाई सुन्दर आफ्नै भाइ र आमा आफ्नै आमा झै लाग्यो। मैले पनि आफ्नो कथा सम्झें र रुन मन गरें । त्यसै त साथीहरू “साहित्यकार होस्, पग्लिन्छस्” भन्छन् । त्यसैले मन दह्रो बनाएर सुनें ।

“दाइ, म यस्तै उदासीमा थिएँ । अचानक आमा बिरामी पर्नुभयो । काठमाडौं लिएर आएँ र डाक्टरलाई देखाएँ । क्यान्सर भएको रहेछ। धेरै आत्तिनुपर्दैन तर नेपालमा होइन दिल्ली लैजानुपर्छ भनेर डाक्टरले भने । म त छानाबाट खसे झै भएँ । आफ्नो सर्वस्व गुमेपछि पीडाको आहालमा डुबे जस्तै भयो । धन्न सुरुमै रहेछ, उपचार भयो ।” उनले भने ।

“बाबु, ऋणको आहालमा डुबियो नि। त्यसले पनि सुन्दरलाई डिप्रेसन जस्तै भएको हो ।” आमाले भन्नुभयो । “डिप्रेसन त रोग नै हो आमा। अहिले तो उपचार पनि छ नि ।” मैले सम्झाउने पाराले भनें । “त्यही त बाबु, मेरो छोरो त्यही भएर सग्लो भयो नि ।” आमाले भन्नुभयो । “दिल्लीबाट फर्केपछि त सुन्दरमा झन् बढी उदासीनता बढ्यो ।” आमाले भन्नुभयो । “यो कहिलेको कुरा आमा ?” मैले सोधे । “भयो बाबु अस्ति चैतमा ठ्याक्कै पाँच वर्ष भयो ।” आमाले भन्नुभयो । यो असारको महिना थियो । “पाँच वर्ष दुई महिना भएछ ।” मैले मनमनै हिसाब गरें । “त्यसपछि मैले यहाँ डेरा लिएँ र नेपाल मेडिकल कलेजका मनोचिकित्सकलाई देखाएँ । सामान्य उपचार हुँदै थियो । एक दिन डाक्टर युरेन्द्र झाको चिकित्सा केन्द्र नयाँ वानेश्वर जाने कुरा भयो । आमाछोरा भएर गयौं ।” आमाले भन्नुभयो ।

“उहाँले योग र ध्यानका सबै विधि सिकाउनुभयो र गर्न पनि लगाउनु भयो । आयुर्वेदिक औषधी पनि दिनुभयो ।” अमितले भने । “मनोचिकित्सकलाई पनि सोधियो, उहाँले पनि त्यो पनि एउटा राम्रो पद्धति हो । आराम पनि हुन्छ भन्ने सल्लाह दिनुभयो । नभन्दै बिस्तारै मन शान्त हुन थाल्यो । मैले योगको विषय पनि बोध गर्दै गएँ । यसमा यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा र ध्यान हुँदै समाधिसम्मको यात्रा गरिन्छ भन्ने पनि बुझे । यस बोधले त मेरा मनका विकार हट्दै गए र जीवनमा बाँच्ने इच्छाशक्ति जागृत भयो ।” सुन्दरले भने । “अनि त म झन् योग र ध्यान सिक्न थालें र प्रशिक्षक बनें। डाक्टर झा मेरा डाक्टर मात्रै नभएर गुरु पनि हुनुभयो ।”

“कसरी यस्ता भयौ त भाइ ?” मैले सोधे । “जस्तो परिस्थिति छ, त्यससँग सहमत भएर अघि बढे जीवन स्वाभाविक रूपमा चल्छ । सहमत हुन नसक्दा मानसिक चिन्ता सुरु हुन्छ । आफ्नो मन आफै मिलिहाल्छ भनियो भने हुन्न । यसका लागि समग्रता र एकाग्रता चाहिने रहेछ । मनलाई शान्त र स्थिर पार्नुपर्ने रहेछ । मनको एकाग्रता नै शान्तिको आधार हो । गहिरो शान्ति ध्यानबाट प्राप्त हुन्छ र शारीरिक शान्ति योगाभ्यासबाट प्राप्त हुन्छ । त्यसैले सुखी र निरोगी जीवनका लागि योगाभ्यास आवश्यक छ ।” सुन्दरले सबै कुरा एकै स्वरमा सिध्याए ।

“अनि ऋण कसरी तिर्ने त अब ?” मैले सोधे । “पहाडको जग्गा केही बेचियो केही तिरियो । धेरै त तिर्न सकिएको छैन । हेरौं, सकिएला नि केही पौरख गर्न ।” सुन्दरले भने ।

म एउटा युवाको नयाँ जीवनको कथा बोकेर फर्कने तरखरमा थिएँ। खाना नखाई जान पाइन्न भन्ने आग्रह टार्न नसकी खाना खाएर कार्यालय फर्के । दिनभरि कार्यालयमा बसेर शनिबारको लागि सुन्दरको कथा तयार पारें र बेलुका डेरामा फर्के। शीर्षक के राख्ने भन्ने पिरलोले चाहिँ मलाई रातभर छाडेन ।

भोलिपल्ट बिहान मेरो मोबाइलको घन्टी बज्यो । हेरें, सुन्दरको रहेछ । “दाइ म पास भएँ नि ।” उनले भने । “केमा पास भयौ नि भाइ ?” मैले सोधें । “प्राविधिक अधिकृतमा, अब त म ऋण तिर्न सक्छु दाइ र म योगको प्रशिक्षक पनि भएर समाज सेवा पनि गरिरहन्छु ।” उनको स्वरमा दहो दृढता थियो ।

मैले उनकी कथामा यो सफलता पनि जोड्न पाएँ । त्यसपछि म मेरा बिहानका साथी तिनै पिपल र चउरतर्फ लागें । मनमा भने कथाको शीर्षक के दिऊँ भन्ने कुरा खेलिरहेको थियो । मैले मनमनै सोचें, यो कथा विफलताबाट सफलताको यात्राको कथा हो। दिउँसो कार्यालय पुगें । हाकिमले सोधे, “तपाईंको कथाको शीर्षक के राख्ने अमितजी ?” अनायास मेरो मुखबाट निस्क्यो, सफलताको कथा ।

शब्दभण्डार (पाठ ९ का शब्दार्थ)

• यम: मन, वचन र कर्मलाई नियन्त्रण गर्ने योगको पहिलो अङ्ग।
• नियम: शौच, सन्तोष, तप आदि योगका सदाचारसम्बन्धी नियमहरू।
• आसन: शरीरलाई स्थिर र सुखपूर्वक राख्ने योगको एक प्रक्रिया।
• प्राणायाम: श्वासप्रश्वासको गतिलाई नियन्त्रण र नियमित गर्ने योग प्रक्रिया।
• प्रत्याहार: इन्द्रियहरूलाई बाह्य विषयबाट हटाएर अन्तर्मुखी बनाउने काम।
• धारणा: मनलाई कुनै एक निश्चित वस्तु वा स्थानमा स्थिर राख्ने अभ्यास।
• ध्यान: एकाग्र चित्त भएर निरन्तर ईश्वर वा आत्मचिन्तनमा लीन हुने अवस्था।
• समाधि: चित्तका सबै वृत्तिहरू निरुद्ध भई परमात्मामा लीन हुने योगको अन्तिम अवस्था।
• निश्चल: हलचल नगर्ने, स्थिर।
• म्लान: ओइलाएको, कान्तिहीन, मलिन।
• चैत्य: बौद्ध स्मारक वा स्तूप।
• आयुर्वेद: प्राचीन चिकित्साशास्त्र।
• एकाग्र: एकचित्त, केन्द्रित।
• अकथा: कथाहिनता, भन्न नसकिने कथा।
• स्नातकोत्तर: एम.ए. वा सो सरहको उच्च शैक्षिक उपाधि।