अभ्यास

(क) ‘पर्यावरण सन्तुलन’ संवादमा पर्यावरण संरक्षणबारे कस्तो विचार व्यक्त छ ?

हावा, पानी, माटो, वनस्पति, जीवजन्तु, सूर्यको प्रकाश आदि प्राकृतिक तत्त्वहरूको समग्र रूपलाई पर्यावरण भनिन्छ । यी सबै तत्त्वहरूबीच उचित सन्तुलन कायम रहँदा मात्र पृथ्वीमा जीवजीवन सहज रूपमा सञ्चालन हुन सक्छ । कुनै एक तत्त्वमा असन्तुलन पैदा भएमा त्यसको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष असर सम्पूर्ण पर्यावरणमा पर्न जान्छ । मानिसका विभिन्न क्रियाकलापका कारण पर्यावरणमा असन्तुलन बढ्दै गएकाले यसको संरक्षण गर्नु मानव जातिको प्रमुख दायित्व हो भन्ने विचार ‘पर्यावरण सन्तुलन’ संवादमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

मानिसले प्राकृतिक स्रोतसाधनको प्रयोग गरेर आफ्नो जीवन चलाउनुका साथै आर्थिक गतिविधिहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ । उद्योग, कलकारखाना र सवारीसाधनबाट निस्कने धुवाँ, धुलो तथा विभिन्न किसिमका फोहोरले वातावरणलाई प्रदूषित बनाइरहेका छन् । वन विनाश, प्लास्टिकको अत्यधिक प्रयोग, रासायनिक मल तथा विषादीको प्रयोगले पनि पर्यावरणीय समस्या बढाएका छन् । यसका कारण जलवायु परिवर्तन, अतिवृष्टि, अनावृष्टि, खाद्य सङ्कट, ओजन तहको क्षय, विश्वव्यापी तापवृद्धि तथा अम्लीय वर्षाजस्ता समस्या देखा परेका छन् । त्यसैले पृथ्वीलाई सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी मानिसले नै लिनुपर्ने देखिन्छ ।

पर्यावरण संरक्षणका लागि विकास निर्माणका कामहरू दिगो विकासको अवधारणाअनुसार सञ्चालन गर्नुपर्छ । खानेपानी, जलविद्युत्, सडक तथा अन्य विकास आयोजना निर्माण गर्नुअघि तिनले वातावरणमा पार्ने प्रभावको अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ । वातावरणीय प्रभावको मूल्याङ्कनबाट प्राप्त निष्कर्षका आधारमा मात्र विकासका योजनाहरू कार्यान्वयन गर्नुपर्छ । साथै, प्लास्टिक, रासायनिक मल तथा विषादीका कारण हुने वातावरणीय क्षतिबारे जनतालाई जानकारी गराई पर्यावरण संरक्षणसम्बन्धी चेतना फैलाउनुपर्छ ।

घरबाट निस्कने फोहोरलाई कुहिने र नकुहिने गरी छुट्याएर व्यवस्थापन गर्न सके वातावरण सफा राख्न सकिन्छ । कुहिने फोहोरबाट जैविक मल तयार गरी प्रयोग गर्दा रासायनिक मलको प्रयोगसमेत घटाउन सकिन्छ । विषादीको प्रयोगमा सावधानी अपनाउनुका साथै पेट्रोलियम पदार्थको विकल्पका रूपमा सौर्य, जल, वायुजस्ता स्वच्छ तथा नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । प्राकृतिक स्रोतसाधनको विवेकपूर्ण उपयोग, जैविक विविधताको संरक्षण तथा वनस्पति र जीवजन्तुको सुरक्षाबाट पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ ।

यसरी, ‘पर्यावरण सन्तुलन’ संवादले दिगो विकासलाई प्राथमिकता दिँदै विकास निर्माणका कार्य सञ्चालन गर्ने, वातावरण संरक्षणसम्बन्धी जनचेतना फैलाउने, प्राकृतिक स्रोतसाधनको उचित उपयोग गर्ने तथा जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने विचार प्रस्तुत गरेको छ । पर्यावरण संरक्षणको सुरुवात प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नै घर र समुदायबाट गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश पनि यस संवादमा दिइएको छ ।