अभ्यास
८. व्याख्या गर्नुहोस् :
“यो आयु भावीले जुन दिन जति लेख्यो, लेख्यो । त्यसलाई घटाउन पनि सकिँदैन, बढाउन पनि सकिँदैन ।”
प्रस्तुत गद्यांश कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा समावेश गरिएको ‘कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा’ बाट साभार गरिएको हो। यस कथाका सङ्कलक मोतीलाल पराजुली हुन्। जब कालजितले राक्षसलाई आफ्नो आयु एक वर्ष बढाउन वा घटाउन मिल्छ कि भनेर भगवान्सामु पठाउँछन्, तब भगवान्ले राक्षसलाई दिएको उत्तर नै प्रस्तुत भनाइ हो। यो कुरा राक्षसले फर्केर आएपछि कालजितलाई जस्ताको तस्तै सुनाएको थियो।
यस भनाइले नेपाली समाजमा रहेको भाग्यवादी दृष्टिकोण र जन्म–मृत्युको दार्शनिक पक्षलाई प्रस्ट पारेको छ । पौराणिक मान्यताअनुसार मानिसको भाग्य र आयु ‘भावी’ अर्थात् भाग्य लेखनकर्ताले मानिस जन्मनेबित्तिकै निश्चित गरिदिएको हुन्छ । मानिसले आफ्नो जीवनकालमा जतिसुकै कोसिस गरे पनि वा जस्तोसुकै शक्तिशाली शक्तिले चाहे पनि यस प्राकृतिक नियमलाई बदल्न सकिँदैन । जन्मिएपछि मृत्यु निश्चित छ र जति आयु तोकिएको छ, त्यो कसैले घटाउन वा बढाउन सक्दैन भन्ने गहिरो जीवनदर्शन यस वाक्यमा लुकेको छ । यस भनाइले कालजितलाई राक्षसको वध गर्न ठुलो आत्मबल प्रदान गरेको छ । जब भगवान्ले नै उसको आयु ७९ वर्ष तोकिदिएको र त्यसमा कसैले पनि परिवर्तन गर्न नसक्ने कुरा स्पष्ट पारे, तब कालजितलाई त्यो राक्षसले आफूलाई केही गर्न सक्दैन भन्ने दृढ विश्वास भयो । मृत्युको भयबाट मुक्त भएपछि नै उसले निर्धक्क भई अगेनामा फलामका हतियार तताएर राक्षसलाई मार्न सफल भयो ।
तसर्थ, प्रस्तुत भनाइले मानिसलाई मृत्युको अनावश्यक डरबाट मुक्त भई साहसी बन्न र कर्म गर्न प्रेरित गरेको छ । मृत्यु पूर्वर्निधारित र शाश्वत सत्य भएकाले यससँग डराउनुको साटो, बाँचुन्जेल निडर भएर कालजितले जस्तै समाजको भलाइ र सत्कर्ममा लाग्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ ।
११. ‘सानो व्यक्तिको बुद्धि र पुरुषार्थले गाउँमा शान्ति ल्याउन सफल भयो’ भन्ने भनाइको आशय खुलाउनुहोस् ।
प्रस्तुत भनाइले भौतिक शरीर वा उमेरले सानो हुँदैमा मानिस कमजोर हुँदैन, बरु उसमा भएको सुझबुझ र आँटले जस्तोसुकै ठुलो सङ्कटलाई पनि टार्न सक्छ भन्ने गहिरो आशय व्यक्त गरेको छ । कथामा एउटा अजङ्गको र पहाड जत्रो शरीर बनाउन सक्ने राक्षसले गाउँलेलाई दुःख दिएको थियो । गाउँका ठुलाठालु र खुँडा, खुकुरी जस्ता हातहतियार बोकेका बलियाबाङ्गा व्यक्तिहरू पनि त्यस राक्षसको अगाडि टिक्न नसकेर भागेका थिए र दिनको एक जना मान्छे आहाराका रूपमा बुझाउन विवश थिए । यसले शारीरिक बल मात्र सबै थोक होइन भन्ने देखाउँछ।
गाउँलेहरूले हार मानिसकेको र दिनहुँ मान्छेको बलि चढिरहेको त्रासदीपूर्ण अवस्थामा एउटा सानो बालक कालजितले आफ्नो तीक्ष्ण बुद्धिको प्रयोग गर्छ । उसले हतियारको सट्टा पहिले उपाय लगाउँछ; राक्षसलाई मामा साइनो लगाएर मिठा मिठा रोटी खुवाउँछ र उसको विश्वास जित्छ। त्यसपछि भगवान्सामु पठाएर चलाखीपूर्वक आफ्नो आयु र मृत्युको बारेमा सत्यतथ्य पत्ता लगाउँछ । आफूलाई राक्षसले मार्न नसक्ने पक्का भएपछि मात्र उसले पुरुषार्थ (साहस) देखाउँदै ताता फलामका हतियारहरूले हानेर त्यो डरलाग्दो राक्षसको वध गर्छ ।
यसरी, सिङ्गो गाउँलाई त्रसित बनाउने र गाउँलेको सामूहिक काल बनेर आएको राक्षसलाई एउटा सानो बालकले आफ्नो विवेक र पराक्रमले सिध्याइदिन्छ । कालजितको यही बुद्धि र पुरुषार्थका कारण गाउँलेहरूले सधैँका लागि शान्तिको सास फेर्न पाउँछन् र कृतज्ञ हुँदै उसलाई सम्मानपूर्वक गाउँको प्रमुख चुन्छन्। तसर्थ, मानिसको महानता उसको शरीर वा उमेरमा होइन, उसको सकारात्मक सोच, धैर्य र साहसपूर्ण कार्यमा निर्भर हुन्छ भन्ने कुरालाई यस भनाइले स्पष्ट पारेको छ ।
१३. ‘कालजित र अजङ्गको राक्षस’ कथाबाट के सन्देश पाउनुभयो, लेख्नुहोस् ।
‘कालजित र अजङ्गको राक्षस’ एउटा लोककथामा आधारित निकै प्रेरणादायी कथा हो । यस कथाबाट हामीले प्राप्त गर्ने प्रमुख सन्देश भनेको ‘बुद्धि नै बल हो’ भन्ने हो । जस्तोसुकै भयानक, ठुलो र शक्तिशाली शत्रु वा समस्या आइपरे पनि भौतिक बलले वा आत्तिएर मात्र त्यसलाई जित्न सकिँदैन । कथामा गाउँलेहरू हतियार लिएर जाँदा असफल भए तर कालजितले धैर्यतापूर्वक जुक्ति लगाएर राक्षसलाई परास्त गरेको हुनाले सङ्कटको बेला संयमित भई बुद्धिको प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण सन्देश पाइन्छ ।
यसका साथै, मानिसले आफ्ना समस्याहरूबाट भाग्नु हुँदैन र निडर भएर सामना गर्नुपर्छ भन्ने अर्को सन्देश पनि यस कथाले दिएको छ। गाउँलेहरू राक्षसको प्रतिकार गर्नुको सट्टा आत्मसमर्पण गर्दै आफ्नो ज्यान र अन्न बुझाउन तयार हुन्छन्, जुन उनीहरूको कमजोरी थियो । तर कालजितले साथीहरूको ‘भतुवा’ भन्ने वचनवाण सहेर बस्नुभन्दा आफ्नो गाउँ फर्केर समस्याको जरो नै उखेल्ने साहस गर्छ । यसले हामीलाई अन्याय र अत्याचारको विरुद्धमा दृढतापूर्वक उभिनुपर्छ भन्ने सिकाउँछ।
अन्त्यमा, समाजको भलाइका लागि निस्वार्थ भावले काम गर्ने व्यक्ति सधैँ पुजिन्छ भन्ने सन्देश पनि कथामा निहित छ । कालजितले गाउँमा सुखशान्ति ल्याएको हुनाले गाउँलेले उसलाई सम्मान गर्दै गाउँको प्रमुख बनाएका छन् । त्यस्तै, मानिसको जन्म र मृत्यु प्रकृतिको नियम हो, ‘भावी’ ले लेखेको कुरा टर्दैन, त्यसैले मृत्युसँग डराएर कायर बन्नुभन्दा समाजको हित हुने सत्कर्म गरेर जीवन बिताउनुपर्छ भन्ने दार्शनिक सन्देश पनि यस कथाबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ ।