अभ्यास

प्रश्न ८: दिइएको कवितांशको व्याख्या गर्नुहोस् :

ज्ञानभूमि, तपोभूमि, स्वप्नभूमि यही
गर्वसाथ गाउने गर्छ, जय धर्ती माता !

प्रस्तुत देशभक्तिपूर्ण तथा मर्मस्पर्शी कवितांश  कक्षा ९ को नेपाली पुस्तकको ‘सारङ्गीमा देश’ शीर्षकको कविताबाट साभार गरिएको हो । यस कविताका रचनाकार कवि धीरेन्द्र प्रेमर्षि हुन् । प्रस्तुत पङ्क्तिहरूमा कविले नेपालको ऐतिहासिक, धार्मिक तथा सांस्कृतिक महिमा गाउँदै आफ्नो मातृभूमिप्रतिको अगाध प्रेम र गौरव भावलाई उत्कृष्ट ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् ।
कविले सारङ्गीको धुनमार्फत सिङ्गो देशको चित्र उतार्ने क्रममा नेपाललाई केवल एउटा भूगोल मात्र नभई पवित्र र गौरवशाली भूमिको रूपमा चिनाएका छन् । प्रस्तुत कवितांशको अघिल्लो पङ्क्तिमा भनिए झैँ नेपाल त्यस्तो देश हो जहाँ शान्तिका अग्रदूत बुद्ध, भृकुटी र सीता जस्ता महान् विभूतिहरूको जन्म भएको छ। यही माटोले सफलता र विफलताको वास्ता नराखी समान भावले काम गर्नुपर्छ भन्ने गीताको ‘कर्मयोग’ सिकाउँछ। यिनै कारणहरूले गर्दा यो भूमि ज्ञानको ज्योति छर्ने ‘ज्ञानभूमि’ हो। त्यसैगरी, प्राचीन कालदेखि नै देवता र ऋषिमुनिहरूले तपस्या गरेको यो पवित्र माटो ‘तपोभूमि’ पनि हो। यसका साथै, सम्पूर्ण नेपालीहरूको सुन्दर भविष्य र सपनाहरूलाई साकार पार्ने यो देश ‘स्वप्नभूमि’ पनि हो । यस्तो महान् ज्ञानभूमि, तपोभूमि र स्वप्नभूमिमा जन्मिन पाएकोमा हरेक नेपालीको छाती गर्वले ढक्क फुल्छ। आफ्नो मातृभूमिको यिनै असीमित गुण र गौरवपूर्ण गाथालाई सम्झेर प्रत्येक नेपालीले अत्यन्त गर्वका साथ ‘जय धर्ती माता’ भन्दै यस माटोको जयजयकार गर्छन् अर्थात् मातृभूमिको वन्दना गर्छन् ।
निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, प्रस्तुत पङ्क्तिले नेपालको भूमि अत्यन्तै पावन, ज्ञानवर्धक र हाम्रा सुन्दर सपनाहरू फुलाउने उर्वर धर्ती हो भन्ने भाव व्यक्त गरेको छ । राष्ट्र र राष्ट्रियताप्रतिको अगाध प्रेम, सम्मान र गौरवपूर्ण भावनालाई सरल, लयात्मक तथा प्रतीकात्मक भाषामा प्रस्तुत गर्नु नै यस कवितांशको मुख्य विशेषता हो ।

प्रश्न ९: दिइएका बुँदालाई आधार मानी कविताको मूलभाव लेख्नुहोस् :

कवि धीरेन्द्र प्रेमर्षिद्वारा रचित ‘सारङ्गीमा देश’ एक अत्यन्तै मार्मिक तथा उत्कृष्ट देशभक्तिपूर्ण कविता हो । यस कविताले नेपालको मौलिक बाजा सारङ्गीको मीठो र करुण धुनमार्फत सिङ्गो नेपाल र नेपालीको यथार्थ चित्र उतारेको छ । यस कवितामा सारङ्गीले मेचीदेखि महाकालीसम्म तथा हिमाल, पहाड र तराई मधेसका सम्पूर्ण नेपालीहरूका जीवनका कथाव्यथाहरूलाई अभिव्यक्त गरेको छ । सारङ्गीको धुन केवल गीत मात्र नभएर आम नेपालीको सङ्घर्ष, हाँसो, आँसु र पसिनाको सुवाससँगै रुने र हाँस्ने माध्यम बनेको छ । यसले पौरखी नेपालीहरूको सिर्जना र साधनालाई समेत उजागर गर्दै आम मानिसको जीवन भोगाइलाई सुरिलो धुनमा उनेको छ ।

यस कविताले हिमाल, पहाड र तराईबिचको भौगोलिक तथा भावनात्मक अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई देखाउँदै यी सबै क्षेत्रप्रतिको समभावलाई निकै सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । तराईको काखले हिमाललाई न्यानो दिने र पहाडका भिरपाखाहरूले मधेसलाई पङ्खा हम्किने प्रसङ्गले नेपालका विभिन्न भू–भागबिचको प्रगाढ एकता र भाइचारालाई प्रस्ट पार्छ । हरेक नागरिकको स्वाभिमानको मियोमा पिरतीको दियो बालेर अघि बढ्नुपर्ने कुरामा जोड दिँदै, राष्ट्र र राष्ट्रियता नै संसारका सम्पूर्ण कुराहरूभन्दा सबैभन्दा प्यारो हुन्छ भन्ने अगाध प्रेमपूर्ण धारणा कविताले व्यक्त गरेको छ । कसैको पनि भावनामा ठेस नपुऱ्याई सबैले एकआपसमा सम्मान र सद्भाव राख्नुपर्छ भन्ने विचार यसमा पाइन्छ।

यसका साथै, कविताले प्राकृतिक सुन्दरताले भरिपूर्ण नेपालको पावन भूमिको महिमा गानसमेत गरेको छ । यो माटो त्यस्तो पवित्र भूमि हो जहाँ शान्तिका अग्रदूत बुद्ध, भृकुटी र सीता जस्ता महान् विभूतिहरूले जन्म लिएका छन् । यही धर्तीले विफलता र सफलताको वास्ता नगरी समान भावले काम गर्नुपर्छ भन्ने गीताको ‘कर्मयोग’ सिकाउँछ। त्यसैले यो भूमि ज्ञानभूमि, तपोभूमि र हाम्रा सुन्दर सपनाहरू साकार पार्ने स्वप्नभूमि हो । संसारकै शिरपोस अर्थात् सगरमाथाले सजिएको यो धर्ती माताको जयजयकार गर्दै कविले यसको प्राकृतिक र ऐतिहासिक गौरव गाथा गाएका छन् ।

कविताले विविधतामा एकता कायम राखी देशलाई समृद्धितर्फ उन्मुख गराउनुपर्ने गहन विचार प्रस्तुत गरेको छ । नेपालमा बक्खु, भाङ्ग्रा, र धोती लगाउने विभिन्न जातजाति र समुदायका मानिसहरू बसोबास गरे तापनि ती सबै वेशभूषाले सिङ्गो नेपाली पहिचानलाई नै चिनाउँछन् । यस्तो भौगोलिक, भाषिक तथा सांस्कृतिक विशेषै विशेषले भरिएको विविधतालाई हामीले हाम्रो शक्तिको रूपमा लिनुपर्छ । यही अनेकतामा एकता कायम राख्दै, भविष्यमा पाथी फलाउनका लागि आजै मानो रोप्ने अर्थात् कडा मिहिनेत गर्ने हो भने मात्र हामी देशलाई समृद्धिको शिखरमा पुऱ्याउन सक्छौँ भन्ने ऊर्जाशील सन्देश कविताले दिएको छ ।

समग्रमा, सम्पूर्ण नेपालीहरू एकताबद्ध भई स्वाभिमानका साथ देशको उन्नति र प्रगतिमा लाग्नुपर्छ भन्ने नै यस कविताको मूल भाव हो।