सांस्कृतिक धरोहर: वाङ्मय शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशी

१०. जीवनीका आधारमा सत्यमोहन जोशीलाई देशभक्त व्यक्तित्वका रूपमा चिनाउनुहोस् ।

ललितपुरको बखुम्बहालमा वि.सं. १९७७ वैशाख ३० गते शङ्करराज जोशी र राजकुमारी देवीको ज्येष्ठ सुपुत्रका रूपमा जन्मिएका सत्यमोहन जोशी नेपाली भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिका अथक साधक हुन्। बाल्यकालमा ढिलो गरी बोली फुटेका र १० वर्षको उमेरमा मात्र नेपाली भाषा सिकेका उनले त्रिचन्द्र कलेजबाट आई.ए. उत्तीर्ण गरेपछि पारिवारिक जिम्मेवारीका कारण जागिरे जीवन सुरु गरे। ‘सादा जीवन उच्च विचार’ का धनी जोशी दौरासुरुवाल र भादगाउँले टोपीमा सजिएर निरन्तर कर्ममा विश्वास राख्ने सच्चा देशभक्त थिए।

सरकारी सेवाका विभिन्न पद हुँदै नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सदस्य सचिवसम्म बनेका जोशीले मुलुकको बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक विकासमा अतुलनीय योगदान दिए। उनकै नेतृत्वमा शेर्पा, तामाङ, गुरुङ, राई, लिम्बू जस्ता १४ जनजातीय भाषाको अध्ययन भई पर्यायवाची कोशको निर्माण भयो। प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा रहँदा दरबारको दबाबलाई समेत नमानी ‘गाईजात्रा महोत्सव’ को प्रवर्धन गर्ने र ‘नाटक महोत्सव’ को जग बसाल्ने काम उनले गरे। यसबाहेक, जमलको राष्ट्रिय नाचघरका लागि जग्गा खरिद र भक्तपुरमा राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयको स्थापना उनकै सक्रियतामा भएको थियो।

जोशीको अन्वेषण यात्रा निकै व्यापक छ। नेपालका प्राचीन मुद्राहरूको खोज गरी उनले ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू’ ग्रन्थ तयार पारे, जसमा उल्लेखित राजा जयप्रकाश मल्लको सिक्का विश्वकै सबैभन्दा सानो सिक्काका रूपमा ‘गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड’ मा दर्ता छ। उनले चीनमा नेपाली भाषा विभाग स्थापना गरी अध्यापन गराए र त्यहाँ रहँदा कलाकार अरनिको तथा भृकुटीमाथि गहन शोधग्रन्थ प्रकाशित गरे।

नेपाली र नेपाल भाषा (नेवारी) दुवैमा दर्जनौँ कृतिका सर्जक जोशी ‘हाम्रो लोकसंस्कृति’, ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू’ र ‘कर्णाली लोकसंस्कृति’ का लागि तीन पटक ‘मदन पुरस्कार’ पाउने एकमात्र विशिष्ट इतिहासपुरुष हुन्। काठमाडौँ विश्वविद्यालयबाट महाविद्यावारिधि र नेपाल सरकारबाट ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ को उपाधि पाएका उनको सम्मानमा राष्ट्र बैंकले १०० रुपैयाँको सिक्कासमेत जारी गरेको छ। व्यक्तिगत हितभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय एकता र गौरव बढाउने यी कर्मयोगीको योगदान नेपालमा सधैँ स्मरणीय रहनेछ।