व्याख्या : सत्यमोहन जोशी नेपाली भाषा, साहित्य, लोकसंस्कृति तथा इतिहासका क्षेत्रमा आजीवन समर्पित एक अद्वितीय साधक तथा राष्ट्रिय विभूति हुन् ।
सत्यमोहन जोशी
सत्यमोहन जोशी नेपाली वाङ्मय र संस्कृतिको उत्थानमा आफ्नो जीवन समर्पण गर्ने एक अनन्य साधक हुन् । उनले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन नेपाली भाषा, कला, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षण, संवर्द्धन तथा प्रवर्द्धनमा समर्पित गरे । नेपाली भाषाका साथै नेपाल भाषामा पनि समान दक्षताका साथ कलम चलाउँदै उनले भाषिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाको खोज, अनुसन्धान तथा अभिलेखीकरणमा उल्लेखनीय योगदान पुर्याए । व्यक्तिगत लाभ र पदप्रतिष्ठाभन्दा राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरि ठान्ने उनको व्यक्तित्व निस्वार्थ सेवा, इमानदारी र समर्पणको अनुपम उदाहरण हो ।
जोशीको योगदान बहुआयामिक र दूरगामी महत्त्वको छ । उनले पुरातत्त्व विभाग तथा प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा रहेर नेपाली कला, संस्कृति र इतिहासको संरक्षण तथा विकासमा ऐतिहासिक भूमिका निर्वाह गरे । कलाकार अरनिकोका सम्बन्धमा गरिएको गहन अनुसन्धान र प्रकाशित शोधग्रन्थ तथा प्राचीन नेपाली मुद्राको अध्ययनमा आधारित उनका कृतिहरूले नेपालको इतिहास अध्ययनलाई नयाँ दृष्टिकोण र उचाइ प्रदान गरेका छन् । त्यसैगरी, तत्कालीन राजनीतिक दबाबका बाबजुद गाईजात्रा महोत्सवलाई निरन्तर सञ्चालन गराउने उनको अडानले सत्यप्रतिको निष्ठा, सांस्कृतिक चेतना र साहसी नेतृत्वलाई उजागर गर्दछ । उनले शेर्पा, तामाङ, मगर, राई, लिम्बू लगायत १४ भाषाको अध्ययन गरी पर्यायवाची कोश निर्माण गर्नुका साथै नेपाल भाषाको संरक्षण र विकासका लागि ‘नेपाल भाषा एकेडेमी’ स्थापना गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले । तीन पटक मदन पुरस्कार प्राप्त गर्ने दुर्लभ कीर्तिमान, साथै चीनमा नेपाली भाषाको अध्ययन–अध्यापन र प्रचारप्रसारमा पुर्याएको योगदानले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत सम्मानित व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित गरेको छ । ‘सादा जीवन, उच्च विचार’ भन्ने आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्दै उनले कर्म, नैतिकता र देशसेवाको अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् ।
यसरी नेपाली भाषा, साहित्य, लोकसंस्कृति र इतिहासको संरक्षण तथा संवर्द्धनमा उनले पुर्याएको अतुलनीय र अविस्मरणीय योगदानकै सम्मानस्वरूप उनी ‘शताब्दी पुरुष’ का रूपमा प्रतिष्ठित भएका हुन् । उनको कर्मनिष्ठ, राष्ट्रप्रेमी र सरल जीवनशैली आजको पुस्ताका लागि प्रेरणा, अनुकरण र आदर्शको अक्षय स्रोत बनेको छ ।